Odprawa emerytalna – kiedy przysługuje pracownikowi?

Odprawa emerytalna przysługuje pracownikowi, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy. Samo osiągnięcie wieku emerytalnego albo uzyskanie prawa do świadczenia nie wystarcza. Odprawa jest jednorazowa, a jej minimalna wysokość wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie.

Kiedy przysługuje odprawa emerytalna?

Podstawę prawną stanowi art. 92¹ Kodeksu pracy. Przepis obejmuje pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, a także osoby pracujące na podstawie powołania lub mianowania. Nie ma znaczenia, czy umowa była zawarta na czas określony, nieokreślony, czy w niepełnym wymiarze etatu.

Prawo do świadczenia powstaje wtedy, gdy rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy pozostaje w związku z przejściem na emeryturę albo rentę. Zwykle odprawa staje się należna w ostatnim dniu zatrudnienia. Przepisy nie uzależniają jej od stażu pracy u ostatniego pracodawcy.

Ekspercka uwaga: związek między ustaniem zatrudnienia a przejściem na emeryturę musi być rzeczywisty. Pracownik może najpierw nabyć uprawnienia emerytalne, a dopiero później zakończyć pracę. Jeżeli jednak po uzyskaniu prawa do emerytury nadal pracuje, samo nabycie tego prawa nie powoduje obowiązku wypłaty odprawy.

Jakie warunki trzeba spełnić?

Prawo do odprawy wynika z łącznego spełnienia kilku przesłanek:

• Nabycie prawa do emerytury lub renty – pracownik musi spełniać warunki do otrzymania emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy.
• Ustanie stosunku pracy – umowa musi zostać rozwiązana lub wygasnąć, a zakończenie zatrudnienia powinno pozostawać w związku z przejściem na świadczenie.
• Brak wcześniejszej wypłaty – odprawa emerytalna lub rentowa jest świadczeniem jednorazowym.

Tryb rozwiązania umowy co do zasady nie przesądza o prawie do odprawy. Może ona przysługiwać zarówno po wypowiedzeniu złożonym przez pracownika, jak i przez pracodawcę, a także po rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron. Decydujący pozostaje związek zakończenia zatrudnienia z przejściem na emeryturę lub rentę.

Ile wynosi odprawa i jak ją obliczyć?

W standardowym przypadku Kodeks pracy gwarantuje odprawę w wysokości co najmniej jednomiesięcznego wynagrodzenia. Regulamin wynagradzania, układ zbiorowy pracy albo indywidualne przepisy zakładowe mogą przewidywać wyższą kwotę.

Podstawę oblicza się według zasad stosowanych przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. W praktyce uwzględnia się stałe i zmienne składniki wynagrodzenia:

1. Ustal stałe składniki pensji w wysokości należnej w miesiącu nabycia prawa do odprawy.
2. Oblicz średnią ze zmiennych składników wypłaconych za okresy nie dłuższe niż miesiąc, co do zasady z trzech miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia prawa.
3. Uwzględnij zmienne składniki wypłacane za okresy dłuższe niż miesiąc, przyjmując średnią z dwunastu miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia prawa.
4. Dodaj składniki, które zgodnie z zasadami obliczania ekwiwalentu powinny wejść do podstawy odprawy.

Nie wszystkie wypłaty zwiększają podstawę. Zwykle pomija się między innymi odprawy, nagrody jubileuszowe, świadczenia z zakładowego funduszu nagród, wynagrodzenie za czas choroby oraz kwoty należne z tytułu rozwiązania stosunku pracy.

Przy zatrudnieniu u kilku pracodawców odprawa może być należna od każdego z nich, jeżeli wszystkie stosunki pracy kończą się w związku z tym samym przejściem na emeryturę. Nie zmienia to jednak zasady, że świadczenie ma charakter jednorazowy i wymaga oceny całej sytuacji pracownika.

Przepisy szczególne mogą obejmować także dodatkowe warunki związane z konkretną grupą zawodową. Dlatego nauczyciel lub pracownik samorządowy powinien sprawdzić nie tylko Kodeks pracy, lecz także właściwą ustawę oraz regulacje obowiązujące u pracodawcy.

[​picture_1]

Kiedy odprawa nie przysługuje?

Samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie uruchamia wypłaty. Świadczenie nie jest należne w szczególności w następujących sytuacjach:

• pracownik nabył prawo do emerytury, ale nadal pozostaje w zatrudnieniu;
• pracownik otrzymał wcześniej odprawę emerytalną lub rentową;
• pracownik wykonuje pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, na przykład umowy zlecenia, a nie w ramach stosunku pracy;
• ustanie zatrudnienia nie pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę;
• umowa została rozwiązana bez wypowiedzenia z winy pracownika, a okoliczności sprawy nie potwierdzają związku z przejściem na świadczenie.

Otrzymanie odprawy rentowej co do zasady wyłącza późniejsze prawo do odprawy emerytalnej. Tak samo działa wcześniejsza wypłata odprawy emerytalnej u innego pracodawcy, ponieważ świadczenie można otrzymać tylko raz.

Podatek PIT i składki ZUS od odprawy

Odprawa emerytalna jest przychodem ze stosunku pracy, dlatego co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Pracodawca oblicza i pobiera zaliczkę na PIT, chyba że w konkretnej sytuacji zastosowanie ma zwolnienie, na przykład ulga dla pracujących seniorów. Jej zastosowanie zależy od spełnienia warunków określonych w przepisach podatkowych, w tym od momentu uzyskania pierwszej emerytury i wysokości przychodów.

Od odprawy emerytalnej nie nalicza się składek na ubezpieczenia społeczne ani składki zdrowotnej. W typowym przypadku wypłacona kwota jest więc pomniejszana o zaliczkę na PIT, bez potrąceń na ZUS.

Najważniejsza zasada jest prosta: odprawa należy się nie za samo osiągnięcie wieku emerytalnego, lecz za zakończenie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. W razie odmowy wypłaty albo sporu o wysokość świadczenia pracownik może dochodzić należności od pracodawcy.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu z pracodawcą warto skonsultować dokumenty z prawnikiem lub Państwową Inspekcją Pracy.